maandag 14 september 2015

De kleine Johannes (boekenlijstboek 11)


Algemene informatie
o De kleine Johannes, Frederik van Eeden
o druk uit 1994, 1887 1e druk
o blz. 160
o niveau 4
o genre: psychologische roman, sprookje
o auctoriaal (totaal overzicht) (alwetend): Hij weet meer dan Johannes en verteld door zijn ogen en zijn gevoelens.

Opbouw
J. ligt in zijn bedje en hoopt iedere keer weer dat er iets gaafs gebeurt, dan op een dag komt hij windekind tegen die zijn vriend wil zijn. Hij raakt dit liefdevolle vriendje die hem van de mensen weg wil nemen en bij de natuur en dieren wil brengen kwijt, en komt de tegenpool Pluizer tegen die hem de mensen wil laten zien. Iemand die hem helpt een mens te worden is de heer Cijfer (hij krijgt les bij hem). Ook Hein, de dood, komt hij nu vaker tegen. Hij is niet bang voor hem omdat hij weet dat hij als hij met de dood mee gaat, hij Windekind weer ziet en die is hij nu kwijt. Toch kiest hij uiteindelijk na alle avonturen bij Windekind en de dieren en Pluizer en de Mensen voor de mensheid. Ondertussen loopt een los verhaal: Wistik, een slimme kabouter heeft het over een boekje met de wijsheden van het leven (het hoe en wat) en J. zoekt het bij de mensen, want daar ligt het volgens de kabouter.

Het boek bestaat uit14 hoofdstukken in 3 fases: fase 1= écht kind zijn met Windekind en natuur, fase 2= puber zijn,  hij wordt verliefd op Robettina 3= volwassener: Hij ziet de dood voor het eerst als zijn vader dood gaat.

Samenvatting
1.
Johannes woont in een oud huis met een grote tuin. Tijdens zijn wandelingen met zijn vader stelt hij vaak domme vragen ('waarom is de wereld zoals zij is?'). Hij bidt vaak om een wonder, waarvan hij weet dat het er ooit aan zal gaan komen.

2.
Als Johannes met zijn hond Presto op de vijver drijft komt er een blauwe waterjuffer aan die verandert in een elf. Hij heet Windekind en wil Johannes z'n vriend worden, op voorwaarde dat Johannes nooit zijn naam aan een mens vertelt. Door een kus van Windekind wordt Johannes kleiner en verstaat plotseling de taal van planten en dieren. Windekind zal hem de wonderen der natuur laten zien, beter dan de schoolmeesters doen. In een krekelschool leert Johannes dat krekels bovenaan alle dieren staat omdat ze kunnen vliegen, springen en kruipen. En de mens staat zeer laag omdat het dat niet kan. Hierna voert Windekind hem naar een feest in een konijnehol, ten bate van dieren die het slachtoffer zijn geworden van mensen. Johannes krijgt van de elvenkoning Oberon een gouden sleuteltje, dat op een kistje past waarin schatten zitten. Ze verlaten het feest als Johannes begint te lachen om de manier waarop de dieren dansen. Ze vallen buiten in slaap.

3.
De volgende dag begint Presto Johannes te zoeken, hij vindt hem in de duinen. Johannes denkt dat hij gedroomd heeft maar vindt het sleuteltje in zijn hand. Thuis moet Johannes zijn vader beloven niet meer weg te lopen, maar Johannes wil niks beloven. Op school heeft Johannes zijn hoofd er niet bij. Na een paar dagen ontmoet hij Windekind weer en samen gaan ze het sleuteltje veilig opbergen omdat Johannes zijn wasdag eraan kwam en dan zijn sleuteltje zichtbaar zou zijn en zijn vader hem dan thuis zou houden.

4.
Na drie weken wil Johannes Windekind zien en een duif geeft hem een veertje waardoor hij kan vliegen. Duiven leiden hem naar Windekind en samen bezoeken zij de mieren. De mieren bereiden zich voor te strijden tegen de Strijdmieren (zij noemen zichzelf Vredemieren, maar alle mieren zijn even oorlogszuchtig en noemen zichzelf zo). In het bos ziet Johannes hoe een groep mensen de rust verstoort. Daardoor wordt Johannes bedroefd en besluit bij Windekind te blijven.

5.
Windekind vertelt Johannes over de kabouters en Johannes wil ze zien. Hij ontmoet Wistik die een kruisspin uit een boekje voorleest over Kribbelgauw, de held van de kruisspinnen. Kribbelgauw is in de boekjes voor andere dieren juist een monster. Johannes wil weten in welk boekje de waarheid staat. Wistik weet van een 'waar boekje, hij zoekt er al zijn hele leven naar. Wistik verdwijnt en Windekind zegt dat dat boekje niet bestaat en dat hij niet naar Wistik moet luisteren, maar Johannes blijft over dat boekje denken.

6.
Windekind zegt dat Wistik al veel mensen naar dat boekje heeft laten zoeken en hen zo ongelukkig gemaakt. Maar Johannes wil antwoorden op zijn vragen en gaat terug naar Wistik. Wistik zegt dan 'Mensen hebben het gouden kistje, elfen hebben de gouden sleutel, elvenvijand vindt het niet, mensenvriend slechts opent het. Lentenacht is de rechte tijd, en roodborstje weet de weg.' Johannes denkt dat hij de aangewezen persoon is het kistje te vinden, gaat terug naar Windekind maar vindt hem niet.

7.
Johannes dwaalt verdrietig door het bos. Hij komt aan bij een tuinman, waar hij mag blijven gedurende de winter. Daar lezen ze uit een boek waarin over God gesproken wordt, maar dit is volgens Johannes niet het 'ware boekje.
8.
In de lente ontmoet hij een blond meisje, Robinetta met haar roodborstje. Hij brengt een leuke tijd met haar door. Wistik herinnert Johannes eraan het boekje te vinden. Robinetta zegt te weten waar het is. 
9.
Robinetta's vader laat Johannes de bijbel zien in de veronderstelling dat dat het boek is waar Johannes naar zoekt. Maar Johannes zegt dat dat niet het ware boek is want anders zou er vrede zijn en dat is er niet. Hij zegt dat hij geen eerbied heeft voor God. De vader wordt kwaad en stuurt Johannes weg. Johannes gaat dan het boekje zoeken maar vindt het niet. Hij vindt wel het mannetje Pluizer. Hij zegt dat hij een vriend van Wistik is en meer weet dan Wistik. Hij zegt dat Windekind nog veel dommer is dan de kabouter. Johannes zou alle gedroomd hebben. Alleen hij, Pluizer, bestaat echt en zal Johannes helpen het 'ware boekje te vinden. 

10.
Als Johannes wakker wordt is hij in een kamertje van Pluizer in de stad. Hij ontmoet Pluizer's vriend Hein. Daarna brengt Pluizer hem naar zijn leerling dokter Cijfer, die bezig een konijn te onderzoeken. Pluizer vertelt dokter Cijfer over het boekje dat Johannes zoekt. Dokter Cijfer wil Johannes wel helpen als hij sterk is en niet klein en teerhartig.

11.
Pluizer toont Johannes de armoede en ellende van het mensenbestaan in de stad. Ze gaan naar een dansfeest en Pluizer laat de ijdelheid en verveling achter de lachende mensen zien. De rondleiding eindigt op het kerkhof. Ze worden voorgegaan door een worm en bekijken het graf van een vrouw die op het feest was van binnen. Het is nu een halve eeuw later want voor Pluizer bestaat geen tijd. Ze bezoeken een paar andere graven en op het laatst het graf van Johannes, waarop hij flauwvalt.

12.
De volgende ochtend zijn ze terug bij dokter Cijfer en begint Johannes met leren. Hij doet dat maanden lang maar hoe meer hij leert hoe duisterder het wordt. Cijfer laat niet toe dat Johannes iets bewondert, als een bloem. Cijfer leert hem dat dat ondoelmatig is. Zijn verlangen naar Windekind en Robinetta nemen ook langzamerhand af. Ondertussen laat Pluizer hem de zinloosheid zien van alles. Johannes voelt zich hulpeloos, als een verminkt insekt die aan een touwtje zit waaraan Pluizer trekt. Pluizer zegt dat Johannes het sleuteltje met het boekje vergeten moet, hij moet net zo worden als dokter Cijfer.

13.
In het voorjaar verlangt Johannes naar de duinen. Hij gaat naar de duinen als zijn vader op sterven ligt. Nadat zijn vader overleden is wil Pluizer hem opensnijden om te zien wat er mis was. Dan komt Johannes voor het eerst in verzet tegen Pluizer en Pluizer verdwijnt. Bij het sterfbed zit Hein en hij prijst Johannes en zegt dat Pluizer niet meer terug zal komen. Johannes wil met Hein mee maar Hein weigert: Johannes hield van mensen hoewel hij dat zelf niet wist.

14.
Johannes maakt een keuze tussen Windekind en de mens. Uiteindelijk verlaat hij Windekind en gaat zijn keuze naar de mensheid. Johannes gaat met een mens mee, zodat hij vervolgens verder kan gaan met zijn leven.

Thema
Coming of age: J. wordt ouder en je ziet goed het beeld van een kind, hoe lief en mooi het is (Windekind). Dan komen de levensvragen en de andere kant (pluizer). De dood komt op het pad (Hein). Nu moet hij kiezen. J. besluit de nare vragen te willen stoppen en slaaf van de mensheid te worden. Hij is echt volwassen met ingang van die keuze.

Ruimte en Tijd
In het boek is er een duidelijke tegenstelling van ruimten: de natuur tegenover de stad. Het huis waar Johannes woont -met z'n familie en z'n huisdieren: Presto de hond en de kat Simon- ligt dicht bij zee in een duin- en bosrijke omgeving. Voor Johannes is dit zijn wereld en daar voelt hij zich gelukkig. De tochten met Windekind vinden daar ook plaats. In de grote stad voelt Johannes zich ongelukkig, het stinkt er,  de stad is groot, armoedig, druk, ellendig en vol ziektes. Johannes ervaart het als een plaats waar geen mens gelukkig kan worden
Het verhaal is chronologisch verteld. Soms zijn er flash-backs waarin Johannes terugdenkt aan eerdere ervaringen. De vertelde tijd is twee jaar, met sprongen in de tijd en tijdsverdichting. De verteller vertelt het verhaal achteraf. Het speelt af in de negentiende eeuw, omdat er over industrialisatie gesproken wordt, maar nergens wordt er een duidelijke tijdsaanduiding gegeven. Het verhaal is in de verleden tijd geschreven.

Motieven 
o geluk: Heel de tijd denkt J: “Waar wordt ik gelukkiger van.” Daar hangt zijn keuze vanaf.
o leidmotief: keuzes maken
o verschil tussen natuur (zijn huisje, presto, papa en Windekind) tegenover de stad (mens, lelijk)
o verliefdheid (Robettina)
o wetenschap (De lessen van Pluizer en levensvragen op het pad van J.)

Verwachting en Uitkomst
Ik verwachtte iets kinderlijkere omschrijvingen, maar het was best duister en eng.

Leesmotivatie
Oorspronkelijk voor PWS.

maandag 15 juni 2015

De Verdronkene (boekenlijstboek 3)


Titel: De Verdronkene
Schrijfster: Margriet de Moor
Jaar 1e druk: 2005 (Amsterdam)
Genre: psychologische roman
Vertelinstantie: De perspectieven zijn heel erg wisselend. Er zit soms een gedichtje/motto tussen of een lange brief van Nadia aan Armanda waarin ze over haar liefdesverdriet vertelt. In principe gaat het om een alwetende verteller die over iedereen vertelt wat ze doen, maar het kan soms ook omslaan in een ik-persoon.
Verhaalsoort: Twee verhalen die parallel aan elkaar staan

Samenvatting:
Deze samenvatting komt van bron Uittrekselbank.nbdbiblion

De verdronkene vertelt de dramatische geschiedenis van de zusjes Lidy en Armanda Brouwer, aan het begin van de roman respectievelijk 23 en 21 jaar oud, dochters van een Amsterdamse cardioloog. Ze lijken sprekend op elkaar en worden regelmatig met elkaar verwisseld. Lidy is getrouwd met Sjoerd Blaauw. Ze hebben een tweejarig dochtertje, Nadja, en wonen, net als de ouders van Lidy en Armanda, aan het Sarphatipark. Destijds was ook Armanda hevig verliefd op Sjoerd; die gevoelens zijn nooit helemaal verdwenen. Tegen die achtergrond levert Armanda haar zuster wat ze zelf later een 'rotstreek' zal noemen (p. 319).
Armanda moet namelijk op zaterdag 31 januari 1953 naar Zierikzee, waar haar petekind jarig is. Ze heeft er niet veel zin in. Het lijkt haar veel spannender om met haar zwager Sjoerd naar een feestje van diens halfzuster Betsy te gaan. Daarom haalt ze Lidy over in haar plaats naar Zeeland te reizen, 'een rolverwisseling voor één dag' (p. 16). Na wat tegenstribbelen geeft Lidy zich gewonnen en vertrekt met de auto van haar vader voor een weekendje Zeeland.
Als Lidy uit Amsterdam vertrekt, waait het al hard. Toch kiest ze niet voor de route via Rotterdam en de Moerdijkbrug, maar rijdt ze via Maassluis en de pont naar Rozenburg over de eilanden naar Numansdorp. Daar neemt ze de veerboot naar Schouwen-Duiveland (Zijpe). Tijdens die enkele uren durende overtocht is de wind al aangewakkerd tot een zware storm. Na aankomst waagt de veerboot zich dan ook niet aan een nieuwe overtocht.
Om kwart over zes arriveert Lidy bij Hotel Kirke in Zierikzee, waar de familie Hocke (eigenaar van het hotel) het feest voor Armanda's petekind geeft. Ondanks de onheilspellende storm wordt er een vrolijke maaltijd gehouden. Doodmoe gaat Lidy daarna in het hotel naar bed. Diep in slaap wordt ze om twee uur 's nachts plotseling gewekt. Het water stijgt onheilspellend en men heeft haar auto nodig om naar een twaalf kilometer verderop gelegen boerderij te gaan.
Zo rijdt Lidy ' maar Hocke neemt al gauw het stuur over ' door storm en regen over het eiland. Men signaleert inmiddels windkracht 11, later 12, en de rit naar de boerderij blijkt een helse onderneming. Wegen zijn versperd of ondergelopen. Onderweg klopt men nog zoveel mogelijk mensen uit bed en als men eindelijk de boerderij bereikt, is juist een buitendijk doorgebroken en stroomt het water toe. Lidy vlucht met Gerard Hocke en dijkgraaf Simon Cau naar de zolder. Tussen de oude spullen, met een hond en een gans als gezelschap, roken ze een sigaret en drinken een glas cognac.
Het drietal op de zolder breidt zich uit tot een gezelschap van elf, als nog acht vluchtelingen arriveren op een tractor die bijna volledig onder water staat. Met grote moeite bereikt het achttal de zolder. Onder hen is een hoogzwangere vrouw, die te midden van alle dreiging en ellende een gezond jongetje baart. Op zondag 1 februari houden ze hun 'laatste middagmaal' (p. 235): er is voor iedereen nog een boterham met een gebakken ei. Dan begint het bange wachten hoe lang de boerderij tegen het natuurgeweld standhoudt.
Tegen halfvijf stort het huis in, de zolder scheurt, Lidy met moeder en zoon Hocke en een gebochelde jongen worden op een deel van de vloer door het water meegevoerd. Onderweg raken de planken los, de jongen verdrinkt, de drie anderen weten zich vast te klampen aan een drijvend rieteiland. Maar ook dat biedt geen soelaas: het rieteiland raakt doorweekt, de aarde spoelt steeds meer weg en ook Gerard Hocke verdwijnt in de stroom. Lidy en moeder Hocke weten nog op de dwarsbalk van een mast te klimmen. Dan geeft de oude vrouw het op, na Lidy nog haar twee gouden 'hoofdkrullen' (p. 280) in handen te hebben gedrukt.
Het is inmiddels maandag 2 februari, heel vroeg in de ochtend. Lidy weet nog een beter houvast te vinden op een zware voordeur. Met grote snelheid sleurt het water haar door het gat in de dijk bij Ouwerkerk de Oosterschelde op, richting Noordzee. In de sterke ebstroom raakt ze te water en wordt ergens onder het slik bedolven. Pas dertig jaar later worden daar toevallig schedel- en botresten van haar gevonden.
Parallel aan het stormvloedverhaal over Lidy wordt het verhaal van Armanda verteld. Als haar zuster in Zierikzee is, gaat zij met Sjoerd naar een feestje in de Amsterdamse binnenstad. Ze zijn er, drinkend en dansend, 'ronduit intiem' (p. 45). De hele avond heeft ze het gevoel dat zij net zo goed met Sjoerd getrouwd had kunnen zijn (p. 52). Na afloop van het feest woedt ook in Amsterdam een ongewoon zware storm. De straten zijn uitgestorven, er is bijna geen taxi te krijgen.
De volgende ochtend slaat de onrust toe. Sjoerd krijgt geen telefonische verbinding met Zeeland. De radioberichten zijn alarmerend. Maandag meldt de krant: 'Zeeland van de kaart geveegd'. 'Het eiland Schouwen-Duiveland, geranseld en overweldigd, bestaat niet meer' (p. 55). Kort daarna ziet Armanda in de bioscoop op het Polygoonjournaal de zwartwitbeelden van de watersnoodramp. Ze loopt de zaal uit. Sjoerd gaat in Zeeland op onderzoek uit en komt thuis met het bericht: iedereen is nu óf gered óf verdronken (p. 78). Ook Lidy's ouders speuren tevergeefs in verschillende opvangcentra naar enig bericht over hun dochter.
Sjoerd leeft heel sterk met de gedachte: 'Ze is nog ergens' (p. 102) en reist herhaaldelijk voor de identificatie van gevonden lichamen naar Goes, Zierikzee of Dordrecht. Steeds voor niets. In Zierikzee blijkt het hotel nog overeind te staan, een wrange ontdekking. Sjoerd krijgt het koffertje met kleren en reisbenodigdheden van Lidy terug. Maar verder geen enkel aanknopingspunt.
In het huis van haar zuster neemt Armanda zoveel mogelijk de dienst waar. Door de kleine Nadja wordt ze al gauw mama genoemd (p. 134). Met Sjoerd is er wel sprake van 'gulzig zoenen' (p. 137), maar ze wil geen seks: 'Ik doe het niet voordat ik het lijk van mijn zus heb gezien' (p. 138). Met Betsy en Sjoerd gaat Armanda naar het kerkhof in Ouwerkerk. Daar worden vijftig geïdentificeerde slachtoffers begraven. Zeven of acht gedolven graven worden in reserve gehouden voor vermisten.
Op de terugweg in de trein maken ze het plan om een rouwdienst voor Lidy te houden. Dat gebeurt in juni 1954, anderhalf jaar na de ramp, in de Amstelkerk, de kerk waarin Lidy getrouwd is. Armanda voelt zich bij dit alles steeds 'de verpersoonlijking van de twee' (p. 163). 'Het afscheid van Lidy was tegelijk haar, Armanda's, verlovingsfeest' (p. 170). Ze spoort zichzelf wel aan: 'Laat haar gaan, leef zelf verder' (p. 171). Maar dat lukt niet.
Sjoerd start bij justitie een procedure om aangifte te mogen doen van Lidy's overlijden. In verband met de vele vermisten van de ramp (ruim 800) wordt die vergunning vrij soepel verleend. Drie weken later, 3 mei 1955, trouwen Sjoerd en Armanda, precies vijf jaar na de bruiloft van Lidy. Armanda beleeft haar trouwdag als een prolongatie van de bruiloft van haar zuster (p. 187), zoals ze eigenlijk in alles het gevoel heeft het leven van Lidy over te nemen, op te treden als haar plaatsvervangster.
Zeven jaar houdt het huwelijk stand. Sjoerd en Armanda krijgen twee kinderen, een meisje en een jongetje. Maar Armanda voelt zich toch het meest gehecht aan de al wat oudere Nadja. Op een ochtend ontwaakt Sjoerd met de gedachte: 'Mijn vrouw begrijpt me niet' (p. 223, mei 1962). Die dag begint zijn overspel; al gauw laat hij haar in de steek.
De tijd gaat met grote stappen verder. Armanda is lerares Engels aan het Barlaeus-gymnasium, Nadja studeert geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Armanda's leven verloopt glansloos, Nadja gaat plotseling op een mysterieuze manier dood. Van Betsy hoort Armanda dat Sjoerd in 1978 hertrouwd is en een baan heeft in Parijs. Zij zelf troost zich met een collega wiskunde als 'mooiweervriend' (p. 271). Maar verder leidt ze een leeg bestaan.
Dertig jaar na de watersnoodramp worden bij de aanleg van de stormvloedkering diep in het slik resten opgedolven van een schedel, botten en kaken, die misschien of waarschijnlijk van Lidy zijn geweest. In elk geval laat Armanda ze als restanten van Lidy's skelet begraven. Stiekem schuift ze nog een foto van haar zuster in de kist. Maar op de steen mag geen naam staan.
Minstens vijftig jaar na de ramp verschijnt de schim van Lidy aan de enigszins dementerende Armanda, die in verpleeghuis Tabitha is opgenomen. Ze voeren een openhartig en indringend gesprek. Lidy vertelt over de laatste minuten van haar leven. Armanda verwacht dat zij ook spoedig sterven zal. Ze verlangt naar de dood: 'ik heb schoon genoeg van het ademen' (p. 308). Na dit ultieme gesprek zullen de zusters weldra in de dood herenigd zijn.

Opbouw:
Het boek bestaat uit 5 delen genaamd “het weekenduitstapje, “dit noem je slapen”, “er is altijd weer”, “het familie-uitstapje” en “responsorium. Het gaat om de beurt om Lidy en Armada. Het is vrij rommelig, soms ben je even kwijt wie er praat, dus je moet je goed focussen om alles te volgen. Er is bijvoorbeeld geen aankondiging als iemand opeens begint te praten. Dan moet je goed doorlezen om door te hebben dat we vanuit een ander referentiekader worden ingelicht over de situaties.

Ruimte en Tijd
Het verhaal speelt zich af in Amsterdam (Armanda) en in Zeeland (Lidy). Het goochelen met tijd is door de Moor heel veel gebruikt. Op de uittrekselbank staat het volgende geschreven:

Opvallender nog is de manier waarop de schrijfster de twee verhalen van Lidy en Armanda parallel vertelt en door afwisselende hoofdstukken steeds in elkaar laat grijpen. Het grote, technisch zeer effectieve verschil tussen de beide verhalen is het tijdverloop. Lidy vertrekt zaterdagochtend 31 januari 1953 uit Amsterdam en verdrinkt maandag 2 februari ergens in de Oosterschelde, dus ongeveer twee etmalen later. Maar wat haar overkomt in die tweemaal 24 uur is ingenieus, met minimale stapjes in de tijd, over de hele roman verspreid. Daarentegen kent het verhaal van Armanda een tijdverloop van ongeveer vijftig jaar: eerst in stappen van dagen, dan van jaren, ten slotte van decennia, tot aan haar (zeer nabije) dood.

Doordat er grote tijdsprongen in zitten, wordt benadrukt dat de zussen door het hele leven een band blijven houden. Of ze nou letterlijk samen zijn of niet, er is een hecht verbond.

Motieven
-Dood: Het gaat over alle sterfgevallen van de watersnoodramp, hoe de huisgenoten waar Lidy haar laatste dagen mee doorbrengt overlijden, hoe mensen die ze niet kent en dieren in het water drijven en ook over hoe zij zelf verdrinkt. Het laatste hoofdstuk beschrijft hoe Armanda overlijdt.
-Waternoodsramp van ‘53
-Dubbelzangersmotief/persoonsverwisseling: Armanda heeft continu het gevoel dat ze de plek van haar zus inneemt, zeker omdat ze met haar man trouwt. Het voelt alsof ze een vervangmiddel is en dat in combinatie met het feit dat het overlijden van de zus haar schuld is, kan ze niet aan.
-Jaloezie: In het begin is Armanda best blij dat ze even alleen is met Sjoerd en haar zusje weggaat in plaats van zijzelf, want ze voelt wat voor Sjoerd.
-Relatie tussen zussen: Er was altijd al een sterke relatie tussen de zussen en het boek eindigt met het gesprek tussen die twee zussen op het moment dat Armanda gaat sterven. Het suggereert dat ze elkaar snel terug zullen zien in het hiernamaals.
-Eb en vloed wordt continu genoemd en is dus een herhalend motief.

Thema’s
-De mens moet leven met onzekerheden. Het leven is grillig en kan plotseling veranderen.
-Die onzekerheden door het lot zijn A, maar B is misschien wel belangrijker. Mensen streven altijd naar een duidelijke eigen identiteit, maar in die identiteit zitten ook onzekerheden. Dat kunnen we door de onzekere gang van het leven niet vermijden. Dat zie je hier bij personage Armanda. Ze heeft sinds het overlijden van haar zus het gevoeld dat zij zichzelf niet meer is, omdat ze niet kan plaatsen dat ze het ongeleefde leven van Lidy leeft. Ze kan haar identiteit niet meer doorzien.
-Vaak zijn het juist de kleine dingen in het leven die voor grote veranderingen zorgen. De zussen besluiten als grapje om te wisselen van identiteit, dat lijdt tot de dood van de een en een naar schuldgevoel voor de ander (gedurende de rest van haar leven).  Ook gaf een Zeeuwse boerin de versieringen van haar kap aan Lidy en daarmee is later vastgesteld dat het waarschijnlijk Lidy was.
-Er is ook onzekerheid m.b.t. anderen. Sjoerd raakt vervreemd met Armanda omdat hij op een dag beseft dat zij ‘hem niet begrijpt”. Ze kenden elkaar toch niet goed genoeg.

Eigenlijk gaat het hele boek over onzekerheden door de gang van het leven.

dinsdag 9 juni 2015

Max Havelaar (boekenlijstboek 7)

Na ons een periode lang verdiept te hebben in Multatuli, Max Havelaar, hebben we aardig wat kennis vergaard rondom de periode waarin het geschreven was. Althans, is het boek wel zo representatief voor de Romantiek? Om dat te bepalen moeten we eerst het literair begrip romantiek definiëren. Wat is de Romantiek? Het is niet romantisch zoals dineren bij kaarslicht, het is juist iets zwarts, iets duisters. Het is een sombere visie op het leven die zo ver gaat, dat men alleen nog maar een uitgang zoekt, een vlucht naar alles behalve het hier en nu. Het hier en nu? Dat is een verpeste versie, een diep gat van dat wat ooit goed was. Er is heimwee en ellende, kritiek en vooral een wens. Een wens om nooit meer terug te keren en voor eeuwig in het onbestaande te blijven zwerven. Multatulia was zeker geen tevreden persoon, maar schreef hij zijn kritiek in een romantische stijl, ik denk van niet. Als je het mij vraagt, is de Max Havelaar geen typisch Romantisch boek.

Een belangrijk aspect van de Romantiek is, dat de ratio een beetje wordt bespot. Het heeft ten opzichten van het gevoel een ondergeschikte rol. Onze Multatuli geeft zeker een emotionele uiting, hij is boos en dat laat hij goed merken. Het is echter niet zo, dat hij de ratio verwisselt voor emoties. In tegendeel! Hoe vaak staat er wel niet in het boek dat mensen moeten "nadenken" en dat mensen domme dingen doen omdat ze het impulsief doen? Hij bekritiseert mensen continu op hun dom gedrag en dom gedrag wordt nou eenmaal grotendeels gestuurd door gedachten, de ratio. Als er hier sprake is van een ondergeschikte ratio, eet ik mijn schoen op.

Er wordt beweerd dat Multatuli door het gebruik van gevoel, natuur en sprookjesachtige taferelen een Romantische sfeer weergaf. Zit er gevoel in, jazeker. Komt er natuur aan te pas, vanzelfsprekend. Maar is dit expres gedaan, dat is de vraag. In bijna ieder goed boek is een groot deel overheerst door emoties. Multatuli is boos en verdrietig en laat dit op zijn tijd goed merken, maar de rest van de tijd is hij druk bezig met het geven van veel feitjes, argumenten en af en toe een droge grap of opmerking. Het echt zweverige, dromerige eeuwige beschrijven van gevoelens zoals we dat in romantische teksten gewend zijn, is naar mijn mening van een heel ander terrein.
Dat er veel natuur in het boek zit, dat is zeker waar, maar heeft Multatuli de aandacht op die natuur gelegd omdat hij dat nodig vond voor zijn boek? Is het niet gewoon pure logica, dat op een net ontdekte kolonie nog geen grote fabrieken en steden zijn waardoor er nou eenmaal niets anders is dan een beetje land en een boom hier en daar?
Naast het aspect gevoel en natuur, claimt men dat een belangrijk deel van de Havelaar genaamd "Jadidja Hadinda" een sprookje zou zijn. Dat is leuk, maar waar is dat op gebaseerd? Als ik er naar kijk, neigt het meer naar een realistische beschrijving van een van de duizenden slachtoffers van de koloniale machten. Het heeft door de exotische achtergrond en het ingrijpende verhaal met uitzonderlijke wendingen misschien iets weg van een sprookje, maar als we zo soepel zijn met het brandmerken van verhalen is het verhaal dat ik vorige week onverwachts een mooi cijfer voor een proefwerk kreeg ook een sprookje. Het was toch onverwachts, het was toch bijzonder? Wel dan, dan is de wereld een groot sprookjesboek.

Romantische schrijvers zijn zo diep gezonken in ellende, dat ze het opgeven in de wereld waarin ze leven en in paniek vluchten in een niet bestaande omgeving. Multatuli was boos, geïrriteerd en teleurgesteld in zijn tijd, maar gaf hij op en liet hij zijn idealen waren? In tegendeel. Hij was enorm betrokken en voelde zich verantwoordelijk voor de ellende die hij zag. Een gemiddelde romantisch schrijver zou daar helemaal geen zin in hebben. Hij zou drie keer om zich heen kijken, hard jammeren en daarna als een malle de benen nemen.

Als je iets wil zien in een bepaald licht, is dat eenvoudig. Door de ontbrekende argumenten te negeren en de aanwezige overeenstemmingen met de Romantiek te arceren, zou je Max Havelaar makkelijk een Romantische stempel kunnen opdrukken. Ik houd er echter van om de kritische bril op te zetten en als ik daarmee constateer dat de in de Romantiek expres benadrukte natuur, gevoelens en sprookjessferen lang niet zo opzettelijk zijn gebruikt dan dat dat thuis hoort in de stroming, is het voor mij lariekoek.

vrijdag 15 mei 2015

Apenland (boekenlijstboek 6)

Tommy Drop, 7 jaar oud, was een brave jongen met een enorme bos bruine krullen. Hij was er zelf heilig van overtuigd dat hij een brave knul was. Daar was dan ook alles mee gezegd. 
Laten we het erop houden dat hij alles wat hij moest, aan zijn laars lapte en alles wat hij - als compensatie bedoeld - mocht, met beide handen aangreep. Zo gebeurde het dat hij op een namiddag na het stelen van een snoepje en een klap in zijn gezicht, besloot op de rug van een duizendpoot te klimmen. 
"Als je meegaat ben je heel de dag weg, vind je dat niet erg?", vroeg de duizendpoot voor de zekerheid. Tommy antwoordde licht geïrriteerd "Jahaaa, meneer de rups, loop maar". Nu was het de beurt van de duizendpoot om geïrriteerd te raken. "Ik ben geen rups, jongeman, en daar ben ik trots op. Als je dat nog een keer zegt, geef ik je met al mijn negenduizend negenhonderdnegenennegentig pootjes een rammel op je harses!" Zelfs voor bastaard Tommy Drop was dat een waarschuwing die voldeed. Zwijgend stapte hij op de wat slijmerige rug van de duizendpoot. "Je bent de eerste die met me mee gaat, weet je. Ik heb altijd al kinderen die gek werden van grote mensen willen rondleiden. Ik noem het vluchtpsychologie. Soms is het gewoon beter om even afstand te houden, begrijp je?" Verward door het besef waar hij nou eigenlijk mee bezig was, knikte tommy. Het viel hem voor het eerst op dat de duizendpoot heupen had. Ze wiegden zachtjes op en neer terwijl een oorverdovend slijmerig geluid van het kruipende voortbewegen op de achtergrond speelde. "Meestal zeggen ze dat ze niet mee mógen, omdat hun ouders ze geleerd hebben dat ze niet met vreemden mee mogen gaan, snap je?" Tommy antwoordde vastbesloten - hij hield wel van een weerwoord - dat hij dat nog nooit had gehoord in zijn huis. "Mijn vader nodigt heel vaak vreemden uit. Elke maandag komt er een andere mevrouw bij ons langs. Papa zegt dat het de schoonmaakster is, maar zij is denk ik een beetje lui, want ons huis ligt altijd in het stof!" Terwijl Tommy - duidelijk te jong om de situatie te begrijpen - luid en hoog giechelde, hield de duizendpoot wijselijk zijn mond. 
De duizendpoot stapte flink door en schraapte zijn keel om van onderwerp te wisselen. "Zie je die boom daar in de verte? Daar gaan we naar binnen. Het begin is nogal stijl, dus daar zullen we moeten rollen. En rollen, dat deden ze. De duizendpoot rolde zich helemaal op en Tommy voelde zich net een stukje komkommer in een sushirol. Met een rotvaart zoefden ze het hol in, Tommy had de tijd van zijn leven. Terwijl de duizendpoot - die Tommy door zijn vergelijking wasabi was gaan noemen - her en der zijn thuisomgeving benoemde, gingen ze verder en verder van huis. De omgeving was anders, heel anders dan het groen dat wij hier kennen. Groen, dat was het zeker, maar het was niet dat wat groen hoorde te zijn dat in die gedaante verscheen. Tommy dacht dat hij kleurenblind was geworden, zodra hij in de gaten kreeg dat de normaal hemelsblauwe lucht mintgroen was geworden. Niet veel later merkte hij het blauwe gras, de roze zonnebloemen en de oranje wolken op. Kraaiend van plezier keek hij om zich heen. "Je vind het mooi hé? merkte wasabi een beetje trots op. "Het is dat ik mijn taken daarboven heb, maar anders zat ik hier dag en nacht een beetje de eten en te zitten. Oh wat hou ik toch van eten, en dan het liefst groen eten! Bij ons is groen eten schaars, het eten is altijd groener aan de bovenkant, bij jullie. Je hebt geluk, knaap." Verward keek tommy naar zijn gids. "Groen? Nee hoor, papa maakt meestal geel eten, of rood, of bruin. Dinsdag, zaterdag en vrijdag eten we pizza en woensdag, donderdag en zondag eten we patatjes. Maandag eet ik meestal koekjes uit de voorraadkast, want dan is papa met de schoonmaker op stap en dan komt 'ie laat thuis." Wasabi liep star door en lichtte op zijn tijd wat speciale plekjes toe. Waar hij graag kwam, waar hij woonde, waar hij vroeger naar school ging. "Kijk, daar is de Duizend-en-een-nacht-gedichtenclub. Daar heb ik mijn beste vriend leren kennen. We kennen elkaar al zo lang, dat ik een kriebelig gevoel krijg als ik me voorstel dat het niet zo was". Wasabi glimlachte, het was een hele grote. "Wat zijn jouw hobby's, knaap?" Tommy was eerst stil, maar antwoordde toen met opgeheven hoofd. "Ik heb een hond, eigenlijk was de hond van papa, maar hij had hem in een plastic zak gestopt en ik heb hem toen uit de container gehaald. Ik speel met mijn hondje en soms teken ik. Eigenlijk wil ik op voetbal, maar papa zegt dat dat niet mag, omdat hij me dan moet brengen met de auto en dat er dan scheuren op de auto komen." Met een zucht schuifelde Wasabi richting het eindpunt van de reis. "Ons dorp is niet zo groot, weet je? We zijn al bijna terug. Knaap, ik vond het reuzen aardig. Wat nou, als we vaker afspreken in mijn hol, lijkt je dat wat?" Toen Tommy hem weer op zijn kraaien zette wist Wasabi dat dat een Ja was. Hij zetten hem voor de deur af en Tommy veegde de grootste slijmdraden van zijn broek. "Tot morgen", grijnsde hij. "Tot morgen, knaap", knipoogde Wasabi.

Tommy Drop, 7 jaar oud met een enorme bos krullen, was geen brave jongen, maar daar was lang niet alles mee gezegd.

maandag 9 februari 2015

De Klucht van de molenaar (boekenlijstboek 5)


Schilderkunst in de 16e en 17e in verhouding tot de Nederlandse literaire geschiedenis.
De burgercultuur van de republiek werd gekenmerkt door leergierigheid. Het waren niet langer alleen de hoge rangen die leerden, alle burgers moesten de smaak van de samenleving waarin zij leefden kunnen proeven en versmelten met de normen uit het vaderland. Zowel in de literatuur als in de kunst traden didactische aspecten op. In deze eindopdracht van literair thema 2 zullen wij, ik en Anna Roos, dit didactische aspect nader onderzoeken.

De verkeerde wereld – Jan Steen
Zoals je ziet, gaat het er druk aan toe in dit huishouden. Links zie je een vrouw, waarschijnlijk de moeder, die aan het slapen is. Verder zie je kinderen die zich nergens wat van aantrekken, ze gedragen zich vrij onbeschoft. Zo is er links een meisje te zien, die in een kastje zit te rommelen. Er ligt ook overal zooi op de grond: hoeden, boeken en andere voorwerpen. Het is totaal niet opgeruimd. Er zit ook een hond op tafel, die van het eten aan het smullen is. Daarbij is er rechts in het schilderij een varken te zien, die dus blijkbaar gewoon los door het huis wandelt. In het midden zie je nog een jong echtpaar, die er vrij ‘losjes’ uitziet, met waarschijnlijk alcohol in de hand. Dan staan er nog achter in het schilderij twee mensen in het zwart met elkaar te smoezen. Wat ook opmerkelijk is dat er een muzikant in de kamer staat. Ook zie je een mand vol met spullen aan het plafond hangen.

Er wordt hier heel duidelijk gebruik gemaakt van exempla contraria: In dit genrestuk wordt getoond hoe het niet moet in een huishouden. Ik zal een paar kenmerken noemen uit het schilderij, die tegendraads waren met de normen en waarden uit die tijd. Zo is er in het midden van het schilderij, een vrouw met een glas drank te zien. Een vrouw mocht zich niet zo ‘boers’ gedragen in die tijd. Dan staat er ook een hond op tafel, wat net zoals in deze tijd, toen ook niet normaal was. Wat ook geheel tegen de normen en waarden van die tijd was, is dat de man met zijn been over de vrouw zit, dat is te intiem en duidt op seksualiteit. Het kan zeker niet, dat er een varken eet van de vloer, dat er rommel op de grond ligt en dat er een muzikant door de kamer manoeuvreert. De moeder had een belangrijke rol, terwijl ze hier slaapt in dit schilderij. Het resultaat van dit alles is dat de kinderen het slechte voorbeeld volgen en dat meenemen in de volgende generatie. Er is een grote chaos zonder enige structuur en daarmee wil Jan Steen ons leren, hoe het er niet aan toe hoort te gaan in een huishouden. In die tijd moest een huishouden ordelijk, opgeruimd en rustig zijn. Dit schilderij heeft dus een didactische  functie. Jan Steen wilde de mensen van zijn tijd vertellen hoe het wel moest, via deze exempla contraria. Normen en waarden die uit dit schilderij blijken zijn onder anderen: een vrouw moet zich netjes gedragen (als huisvrouw) en structuur binnen het gezin is belangrijk omdat de kinderen later zullen navolgen wat hen is geleerd.

Het glas wijn - Johannes Vermeer
Je ziet een vrouw met een rode jurk, zij zit aan een tafel en een man staat aan haar zij. Hij houdt een kan met wijn beet en wekt de intentie dat hij haar probeert te verleiden. Op de achtergrond zijn er een schilderij en een glas-in-loodraam, waardoor licht naar binnen valt, te zien. In de hoek staat een bankje. Op de tafel ligt een tafelkleed. Er zit een diepere betekenis in dit werk. Er is niet, zoals bij Jan steen, een reeks voorwerpen te zien dat symbool staat voor een les. De les moet je afleiden uit de twijfelachtige en bijna seksuele blik van de man en het feit dat hij haar een glas wijn voorhoudt. Het commentaar van Vermeer staat in het glas-in-loodraam links: de vrouw daarop houdt een teugel in haar hand. Dat staat symbool voor matigheid. Of er sprake is van exempla contraria valt te betwisten. De vrouw moet namelijk nog kiezen of ze een nieuw glas wijn aan zal nemen. De man probeert haar dronken te voeren, maar ze kan zich nu nog bedenken! Het is in ieder geval een waarschuwend schilderij en het zal de kijker ook wel angst hebben bijgebracht. De vrouw ziet de sluwe blik van de man niet, maar wij weten dat er gevaar dreigt! Het schilderij leert ons in dat opzicht wel wat: wees op u hoede, want voor u het weet raakt u van het padje.

Huwelijksportret van Isaac Massa en Beatrix van der Laan – Frans Hals
Met een grote glimlach kijkt de bruidegom zijn geliefde aan. Dat was niet gebruikelijk voor huwelijksportretten en dat is een van de redenen voor Hals’ succes. Een man en vrouw zitten in chique zwarte gewaden al leunend tegen een boom. Beatrix leunt op haar echtgenoot en laat trots haar ring zien. Op de achtergrond zien we een mooie tuin en heldere blauwe lucht. Er zitten een aantal verstopte symbolen in dit stuk. Gebroken vazen staan voor de breekbaarheid en vergankelijkheid van het leven. Klimop achter het paar staat voor de liefde en ook de hand op het hart gaat over liefde. In de tuin zien we Juno, de godin van de liefde en een jong stel. De fontijn slaat op vruchtbaarheid en de tuin in het geheel verheerlijkt de liefde en de toekomst die het paar tegemoet gaat. Er is  geen sprake van exempla contraria, maar er zitten wel degelijk symbolen in die ons leren dat de tijd vergankelijk is en dat liefde iets prachtigs is waar we voorzichtig mee moeten omgaan.

Relatie tussen liederen van Bredero en genrestukken
De liederen van Bredero en de genrestukken hebben allebei een didactische (belerende) functie. Door exempla contraria te gebruiken, wordt er aan de mensen getoond hoe het niet moet. Er wordt boers gedrag getoond en dan vooral uitersten. De mensen wordt als het ware een spiegel voorgehouden: doen ze het zelf ook wel goed? De mensen leren door de liederen van Bredero en genrestukken de normen en waarden van die tijd. Zo wordt er in de liederen van Bredero enorm onbeschoft gedrag getoond en in de hierboven besproken genrestukken worden rommelige huishoudens getoond. Dit zijn allemaal gevallen uit de  exempla contraria. De liederen van Bredero en genrestukken hebben dezelfde didactische functie als belangrijkste functie, maar delen ook een amuserende functie.


Bronnen:
http://www.kunst-stof.nl/Burgerlijk/Schilderk_genre.htm#genrestukken
www.vanderkaap.org/histoforum/.../zeventiende_eeuwsegenrestuk.ppt
http://www.scholieren.com/samenvatting/21462

zaterdag 10 januari 2015

De Engelenmaker (boekenlijstboek 10)

De afgelopen weken heb ik me verdiept in het boek 'De Engelenmaker' van Stefan Brijs. Gisteren eindigde ik dit proces met een gesprek in een leesgroep, een groep mensen die ieder voor zich datzelfde boek hebben gelezen. Hier volgt et verslag dat wij opbouwde:

Verwachting
''Onze verwachting waren dat het een goed boek zou zijn, ten dele omdat meneer Kroon het ons had aangeraden. Uiteindelijk vond de helft van ons groepje het boek heel leuk en de andere 2 vonden het verhaal wat minder, maar goed genoeg om het tot het einde te lezen.''

Titelverklaring
''Het boek heet De Engelenmaker. Wij denken dat dat de titel is, omdat de drie klonen vernoemd zijn naar de wraakengelen en Victor Hoppe ze heeft gemaakt. Hij was dus de maker van de engelen. De keuze voor engelen was zo, omdat hij God wilde overtreffen. Victor Hoppe wilde zelf leven geven en toen dat lukte, heeft hij ze engelen genoemd."

Personages en karakters:
"Victor Hoppe was de man die de drie klonen heeft gemaakt. Hij was een vreemde man, redelijk excentriek, dit werd veroorzaakt door het syndroom van Asperger, maar ook door zijn jeugd. Hij heeft ontzettend veel meegemaakt en is daardoor gevormd. Hij is ontzettend slim, maar ook introvert, waardoor bijvoorbeeld in het klooster de zusters niet wisten dat hij kon lezen.

De vader van Victor Hoppe, Karl Hoppe, werd ontzettend beïnvloed door zijn vrouw. Hij deed daardoor dingen die hij eigenlijk niet wilde doen. Later kreeg hij daar spijt van, maar hij wist niet hoe hij het moest oplossen en hij maakte het zichzelf erg lastig. Tevens kon hij erg impulsief zijn, bijvoorbeeld door Victor Hoppe van het klooster af te halen.

Een persoon dat erg belangrijk is geweest voor Victor is Marthe. Marthe was een jonge zuster in het klooster. Ze was de enige die om Victor gaf en leerde hem lezen. Ze was zorgzaam en als ze iets wilde, dan zette ze ook echt door. Ze kon ontzettend tegendraads zijn en inventief.
Rex Cremer heeft Victor ook erg geholpen, wel pas later in het verhaal, maar toch hadden veel dingen niet kunnen gebeuren zonder hem. Hij was een collega van Victor Hoppe en hij hielp hem. Cremer overtuigde de universiteit om Victor Hoppe langer de tijd te geven, maar hij was daarbij ook erg naïef. Hij was in feite Oost-Indisch doof voor bepaalde zaken. Hij kon erg egocentrisch zijn, zoals ook in het boek werd gezegd.

Zeer belangrijke personages waren uiteraard ook de drieling. Michaël, Gabriël en Rafaël zijn geen normale kinderen, maar het zijn drie klonen van Victor Hoppe. Ze zijn ongezond en worden door Victor Hoppe niet gezien als kinderen, maar als onderzoek experimenten. Ze zijn ontzettend leergierig, dit hebben ze van hun vader. Wij denken ook dat deze kinderen veel meer liefde nodig hadden dan ze kregen.

De drieling komt uit een draagmoeder, Rebekka Fischer. Zij wist tot een dag voor de bevalling niet dat ze de drieling droeg, want ze dacht dat ze haar eigen kloon droeg. Ze was wanhopig toen ze het hoorde en heeft toen impulsief gehandeld. Later kreeg ze er spijt van dat ze de drieling niet had gehouden en zoekt ze ze op. Ze hield echt van ze, maar ze was ook ontzettend naïef. Ze bleef daar, terwijl Victor Hoppe eigenlijk gevaarlijk was.

Voordat Rebekka de kinderen opzocht, was er ook nog een oppasser voor de drieling, Frau Maenhout. Ze hield van de kinderen. Ze was zorgzaam, plichtsgetrouw en heeft altijd hoop gehouden."

Setting
"Het verhaal speelt zich af in een klein dorpje, Wolfheim, en in het klooster. De tijd was rond 1980. Kleine dorpjes waren in die tijd nog redelijk afgezonderd en nog niet zo ver in hun tijd als de grotere steden. Wolfheim was ontzettend gelovig en doordat ze eigenlijk nog allen zo naïef waren, kwam er zoveel ongeluk in het verhaal. Men wist niet zo goed wat ze moesten doen, omdat ze veel dingen simpelweg nog nooit hadden gezien."

Perspectief
"Het verhaal werd veelal verteld door Victor Hoppe, maar in feite door bijna alle personages. Je wist van (bijna) iedereen wat ze dachten en deden. Het is een auctoriale verteller. Doordat je alles weet, zie je ook vaak gedachtes die een vooruit verwijzing zijn. Hierdoor worden veel open plekken gevormd, die later weer ingevuld worden. Er zijn kleine open plekken, maar ook grotere die gedurende het verhaal pas worden ingevuld."

Thema en motief
"De Engelenmaker gaat vooral over het geloof. Daarnaast zijn terugkerende thema's klonen, ouderschap, kennis, trauma's, verdenkingen, keuzes en goed/kwaad. Het verhaal gaat erg veel over het geloof en hierdoor is ook het leidmotief God. Andere motieven zijn het getal 3 (drielandenpunt, drieling, om 3 uur aankomen en dergelijke), hazenlip, vader-zoon en roddelen.

Gezamenlijke mening
"Het boek riep bij ons vooral frustratie op. Vaal gebeurde er dingen die door het lot werden bepaald, in negatieve zin. Vooral Victor wordt nooit gespaard. Een goed voorbeeld is als hij net heeft leren lezen en zijn vader dat wil bewijzen aan de mensen om zijn titel als debiel te vervagen. Op het moment zelf kan hij zich er niet toe zetten en het resultaat is tegenovergesteld. Ook wekte het boek geschokte gevoelens op, vooral het einde is voor 2 van ons echt wat te luguber (Victor hangt zichzelf aan het kruis, als Jezus). Sommigen van ons vonden het boek eerder lelijk dan mooi door de negatieve sfeer die als een rode draad door het boek loopt. De boodschappen zijn nooit om het goede te volgen, maar juist om alles aan de kant te zetten voor de waarheid en die waarheid boven het eigen geluk te stellen. Het boek kwam over als een aangepaste realiteit: de dingen die gebeuren zouden zo gebeurd kunnen zijn alleen sommige dingen zijn aangepast om het verhaal beter in het christelijke jasje te laten passen. Dit nemen we de schrijver niet kwalijk, maar het maakt het verhaal wel minder geloofwaardig. Een voorbeeld is dat er op gegeven moment drie muizen worden gekloond (drie is om het heilige getal te laten weerklinken). Later lukt het geen enkele keer meer muizen te klonen. Het is voor ons niet realistisch dat het er eerst drie zijn en later geen enkele meer. Dan had hij beter het getal een kunnen kiezen, maar hij koos drie voor het christelijke aspect. Al deze dingen bij elkaar opgeteld, was het boek voor ons prima, maar niet uitmuntend. We kunnen ons goed voorstellen dat veel mensen het fantastisch vinden, omdat het boek goed opgebouwd is - er is een duidelijke spanningsboog en de hoofdstukken zijn logisch en volgbaar geschikt - en overal zeer goed over na is gedacht. Dit vinden wij zelf ook, alleen de inhoudelijke waarde was het voor ons niet helemaal en de boodschap vinden wij persoonlijk het belangrijkst aan een boek."

De hierboven te lezen discussie liep vrijwel vlekkeloos. Helene was onze gespreksleider. Eigenlijk eb ik niks op de bespreking aan te merken. We waren het op veel vlakken niet eens omdat we anders naar het boek hadden gekeken, ieder merkte andere dingen op. Dit was fascinerend, we hebben dingen van elkaar gehoord die we ieder voor zich niet hadden opgemerkt. Zo merkte Helene op dat het getal 3 heel de tijd voorkwam, toen ik erover na ging denken zag ik in hoe raar het was dat het mij niet eerder opviel. Ik heb geleerd van deze opdracht dat je een boek anders kan interpreteren. Wat voor jouzelf vanzelfsprekend is, kan bij een ander heel anders zijn overgekomen.

Het boek had leesniveau 4 á 5. Ik vond de schrijfstijl van Brijs heel fijn, de zinnen zijn goed te volgen. Ik ben niet zo'n snelle lezer, dus dat is belangrijk voor mij. Niveau 4/5 past heel goed bij mij. Zodra het niveau 6 wordt, merk ik dat ik het te ver vind gaan. Ook qua onderwerp. Vaak draait de sfeer dan om in ofwel wetenschappelijk ofwel negativiteit, bij 4 is de boodschap vaak positiever en daar geef ik om. Ik zou als volgende boek graag de Verdronkene lezen van Margriet de Moor.


zaterdag 8 november 2014

Woesten (boekenlijstboek 9)

Een boek lezen is één, het boek interpreteren is weer iets heel anders. De impact of het gevoel dat een boek overbrengt kan nogal eens verschillen per persoon. Ik heb het boek Woesten van Kris van Steenberge gelezen en aan de hand van dat boek zal ik in dit verslag twee recensies bekijken: een recensie van Cloé Vondenhoff en een recensie van Irene Schoenmacker. Van beide recensies heb ik het standpunt bepaald en de argumenten gezocht die zij noemen voor deze visie. Vondenhoff is hierin duidelijk enthousiaster dan Schoenmacker. Ik heb de argumenten van de recensieschrijfsters geciteerd en geef aan de hand van hun visie die van mij weer.


Argumenten van Cloé Vondenhoff (positieve recensie):

Qua formulering heeft Vondenhoff het volgens mij helemaal bij het rechte eind. Haar uitspraak Van Steenberge lijkt opzettelijk de fundamenten te leggen voor een dergelijk romantisch verhaal, om vervolgens de zeepbel extra hard te laten knappen is naar mijn mening een samenvatting voor de structuur van het hele boek. Ik wist niet waar ik aan begon toen ik met de eerste bladzijde begon. Het leek een pittoresk sfeertje met landelijke kenmerken, gratie en bijna adellijke kenmerken. Vondenhoff geeft aan dat ook zij dat idee had (Woesten lijkt op het eerste gezicht wel een Jane Austen Roman). Zo begint het boek met een ontmoeting tussen Elisabeth en mijnheer Funke, een wat oudere en mysterieuze, grote man die haar aandacht meteen trekt. Ik dacht vrijwel meteen ''Nee maar, dat is Mr. Darcy!". Naarmate het verhaal vordert, veranderen bijna alle factoren. Wat ooit zuiver was vervuilt, wat eens onschuld was wordt misdaad en zij die als vertrouwd voelden blijken duivelse karaktereigenschappen te bezitten. Alle personages worden langzaam verminkt, ofwel letterlijk door het strijden op het oorlogsveld ofwel figuurlijk door drama in de nabije omgeving. Het vriendelijke begin van het verhaal maakt de waanzin groter, maar door diezelfde schrok blijft het wel interessant tot pagina vierhonderdtweeëntachtig.

De opbouw en schrijfstijl van Steenberge is opvallend. Hij laat het verhaal heel rustig zijn gangetje gaan om vervolgens een knalfuif van een gebeurtenis te omschrijven. Zo gebeurt en best wel een niks, maar de gedachte dat er elk moment weer zo'n verrassing kan verschijnen doet verder lezen. Datzelfde omschrijft Vondenhoff ook met de zin van Steenberge heeft geen inkt, maar buskruit in zijn pen. Waar ik het vervolgens niet helemaal mee eens ben is de manier waarop ze dat invult. Steenberge zou zonder afhankelijk te zijn van Cliffhangers de lezers aandacht behouden. De cliffhangers zijn dan misschien niet op de laatste seconde van een hoofdstuk zoals gewoonlijk, maar er zijn wel degelijk grote openingen te ontdekken. Naar mijn mening heeft Steenberge net zo hard cliffhangers nodig als elk ander schrijftalent.

Ondanks de toepassing van ingewikkelde verteltechnieken, staat het plot als een huis concludeert Vondenhoff met overtuiging. Ik ben dit gedeeltelijk met haar eens. Het verhaal is knap geschreven, de verhaallijnen zijn niet storend, maar ik moest zeker geconcentreerd lezen om alles goed te begrijpen. Zo is het verhaal in de ogen van Elisabeth, haar man en haar twee kinderen verteld, maar met een zekere overlapping. Met iets minder complicaties in deze structuur was het verhaal mij duidelijker geweest. Een huis op een zandberg zal ik het maar noemen.


Argumenten van Irene Schoenmacker (negatieve recensie):

Van Steenberge neemt rustig de tijd om de bak ellende niet plotsklaps uit te storten vind ook ik een positief aspect in het boek. Het boek is als het ware een grote rechtszaak waarin ieder zijn deel heeft om te verklaren wat hij of zij doet en waarom, terwijl in een gemiddeld boek een van tevoren bedacht oordeel al snel op ons bord wordt geschoven. In Woesten is dit bijna onmogelijk tot de feiten bekend worden en dat is pas in de laatste zinnen. Zo ben je geneigd in het begin te kiezen vóór Naamloos en tégen de dokter, terwijl later blijkt dat de dokter een radeloze man was die van alle kanten gedwongen werd keuzes te maken die hij niet wilde maken. Daardoor raakte hij in een lichte depressie en gedroeg hij zich des te meer afwezig, wat opnieuw een negatief beeld van hem wekte. Naamloos leek de verloren ziel zonder kwaad, maar gaande het boek wordt duidelijk dat hij een onaantrekkelijke kant heeft zodra hij aan de lustneigingen van de pastoor toegeeft. Schoenmacker omschrijft het als volgt: Van Steenberge breit een sjaal rond met als garen de persoonlijke verhalen van het gezin Duponselle.

Ik ben het echter niet eens met haar blik op de rol van liefde in Woesten: Het psychologische aspect overstijgt het historische in de roman, met liefde als lijm voor alles wat er mis kan gaan in iemands leven. Liefde vind ik ver te zoeken. De rode draad in het boek is inderdaad het verlangen naar relaties: Hendrik, de dokter en mijnheer Funke zijn ieder op een andere manier gek op Elisabeth. Valentijn voelt zich verbonden met zijn broer Naamloos, hij wil hem als de betere helft van de tweeling beschermen voor de reacties van de mensen uit het dorp over zijn monsterlijk lelijke broer. De pastoor geeft om Naamloos, omdat hij zijn op lust berustende behoeften vervult. Zo zijn er nog veel meer banden te noemen. De vraag is echter, of de liefde het grootste aanbod speelt in de verbintenissen. Ik denk van niet. Het boek omschrijft voornamelijk ellende. Pijn, paniek en lotsbestemmingen. Daarbij hebben we iemand nodig om aan vast te klammen, een ''back-upplan'' voor als het allemaal te veel is. Liefde is naar mijn mening een bagatellisering van overleving. En dat wijst op een compleet andere interpretatie. De sfeer is volgens Schoenmacker wat romantisch en veilig, volgens mij is het pure ravage en angst.

Het eind-goed-al-goedgehalte van het boek staat schril in contrast met de zwartheid die van de bladzijden spat en Woesten is een roman die sterk begint en naar het einde toe zoetsappig afzwakt wijst op hetzelfde verschil in visie tussen Schoenmacker en mij. Ik begrijp haar verwoording van het einde zeker. De laatste bladzijdes verhalen een opeenhoping van 'heling'. De ravage wordt langzaam weer een geheel. De catastrofe is voorbij en is vervangen voor een nieuw begin. Dat dit begin zo zoetsappig is, is mij ontgaan. Een voorbeeld om dit uit te leggen kan ik formuleren aan de hand van  de broers, die samen komen na elkaar jaren niet gezien te hebben. In de ogen van Schoenmacker is dit zoetsappig. In mijn ogen is het gewoon realistisch. De oorlog is voorbij, je zoekt je oude huis op en ja, dan kan het dat jouw broer datzelfde doet. Waar zou hij anders heen moeten gaan? Daar komt bij dat bijna alle dierbaren zijn overleden of zijn verminkt, voornamelijk geestelijk. Uiteindelijk komt alles samen, de brokstukken worden een nieuw geheel, maar geen wezenlijk sprookje. Het is een geheel vol barsten, een verminkt eind. En dat is precies wat van Steenberge als centraal thema had gekozen.