dinsdag 9 juni 2015

Max Havelaar (boekenlijstboek 7)

Na ons een periode lang verdiept te hebben in Multatuli, Max Havelaar, hebben we aardig wat kennis vergaard rondom de periode waarin het geschreven was. Althans, is het boek wel zo representatief voor de Romantiek? Om dat te bepalen moeten we eerst het literair begrip romantiek definiëren. Wat is de Romantiek? Het is niet romantisch zoals dineren bij kaarslicht, het is juist iets zwarts, iets duisters. Het is een sombere visie op het leven die zo ver gaat, dat men alleen nog maar een uitgang zoekt, een vlucht naar alles behalve het hier en nu. Het hier en nu? Dat is een verpeste versie, een diep gat van dat wat ooit goed was. Er is heimwee en ellende, kritiek en vooral een wens. Een wens om nooit meer terug te keren en voor eeuwig in het onbestaande te blijven zwerven. Multatulia was zeker geen tevreden persoon, maar schreef hij zijn kritiek in een romantische stijl, ik denk van niet. Als je het mij vraagt, is de Max Havelaar geen typisch Romantisch boek.

Een belangrijk aspect van de Romantiek is, dat de ratio een beetje wordt bespot. Het heeft ten opzichten van het gevoel een ondergeschikte rol. Onze Multatuli geeft zeker een emotionele uiting, hij is boos en dat laat hij goed merken. Het is echter niet zo, dat hij de ratio verwisselt voor emoties. In tegendeel! Hoe vaak staat er wel niet in het boek dat mensen moeten "nadenken" en dat mensen domme dingen doen omdat ze het impulsief doen? Hij bekritiseert mensen continu op hun dom gedrag en dom gedrag wordt nou eenmaal grotendeels gestuurd door gedachten, de ratio. Als er hier sprake is van een ondergeschikte ratio, eet ik mijn schoen op.

Er wordt beweerd dat Multatuli door het gebruik van gevoel, natuur en sprookjesachtige taferelen een Romantische sfeer weergaf. Zit er gevoel in, jazeker. Komt er natuur aan te pas, vanzelfsprekend. Maar is dit expres gedaan, dat is de vraag. In bijna ieder goed boek is een groot deel overheerst door emoties. Multatuli is boos en verdrietig en laat dit op zijn tijd goed merken, maar de rest van de tijd is hij druk bezig met het geven van veel feitjes, argumenten en af en toe een droge grap of opmerking. Het echt zweverige, dromerige eeuwige beschrijven van gevoelens zoals we dat in romantische teksten gewend zijn, is naar mijn mening van een heel ander terrein.
Dat er veel natuur in het boek zit, dat is zeker waar, maar heeft Multatuli de aandacht op die natuur gelegd omdat hij dat nodig vond voor zijn boek? Is het niet gewoon pure logica, dat op een net ontdekte kolonie nog geen grote fabrieken en steden zijn waardoor er nou eenmaal niets anders is dan een beetje land en een boom hier en daar?
Naast het aspect gevoel en natuur, claimt men dat een belangrijk deel van de Havelaar genaamd "Jadidja Hadinda" een sprookje zou zijn. Dat is leuk, maar waar is dat op gebaseerd? Als ik er naar kijk, neigt het meer naar een realistische beschrijving van een van de duizenden slachtoffers van de koloniale machten. Het heeft door de exotische achtergrond en het ingrijpende verhaal met uitzonderlijke wendingen misschien iets weg van een sprookje, maar als we zo soepel zijn met het brandmerken van verhalen is het verhaal dat ik vorige week onverwachts een mooi cijfer voor een proefwerk kreeg ook een sprookje. Het was toch onverwachts, het was toch bijzonder? Wel dan, dan is de wereld een groot sprookjesboek.

Romantische schrijvers zijn zo diep gezonken in ellende, dat ze het opgeven in de wereld waarin ze leven en in paniek vluchten in een niet bestaande omgeving. Multatuli was boos, geïrriteerd en teleurgesteld in zijn tijd, maar gaf hij op en liet hij zijn idealen waren? In tegendeel. Hij was enorm betrokken en voelde zich verantwoordelijk voor de ellende die hij zag. Een gemiddelde romantisch schrijver zou daar helemaal geen zin in hebben. Hij zou drie keer om zich heen kijken, hard jammeren en daarna als een malle de benen nemen.

Als je iets wil zien in een bepaald licht, is dat eenvoudig. Door de ontbrekende argumenten te negeren en de aanwezige overeenstemmingen met de Romantiek te arceren, zou je Max Havelaar makkelijk een Romantische stempel kunnen opdrukken. Ik houd er echter van om de kritische bril op te zetten en als ik daarmee constateer dat de in de Romantiek expres benadrukte natuur, gevoelens en sprookjessferen lang niet zo opzettelijk zijn gebruikt dan dat dat thuis hoort in de stroming, is het voor mij lariekoek.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten