maandag 15 juni 2015

De Verdronkene (boekenlijstboek 3)


Titel: De Verdronkene
Schrijfster: Margriet de Moor
Jaar 1e druk: 2005 (Amsterdam)
Genre: psychologische roman
Vertelinstantie: De perspectieven zijn heel erg wisselend. Er zit soms een gedichtje/motto tussen of een lange brief van Nadia aan Armanda waarin ze over haar liefdesverdriet vertelt. In principe gaat het om een alwetende verteller die over iedereen vertelt wat ze doen, maar het kan soms ook omslaan in een ik-persoon.
Verhaalsoort: Twee verhalen die parallel aan elkaar staan

Samenvatting:
Deze samenvatting komt van bron Uittrekselbank.nbdbiblion

De verdronkene vertelt de dramatische geschiedenis van de zusjes Lidy en Armanda Brouwer, aan het begin van de roman respectievelijk 23 en 21 jaar oud, dochters van een Amsterdamse cardioloog. Ze lijken sprekend op elkaar en worden regelmatig met elkaar verwisseld. Lidy is getrouwd met Sjoerd Blaauw. Ze hebben een tweejarig dochtertje, Nadja, en wonen, net als de ouders van Lidy en Armanda, aan het Sarphatipark. Destijds was ook Armanda hevig verliefd op Sjoerd; die gevoelens zijn nooit helemaal verdwenen. Tegen die achtergrond levert Armanda haar zuster wat ze zelf later een 'rotstreek' zal noemen (p. 319).
Armanda moet namelijk op zaterdag 31 januari 1953 naar Zierikzee, waar haar petekind jarig is. Ze heeft er niet veel zin in. Het lijkt haar veel spannender om met haar zwager Sjoerd naar een feestje van diens halfzuster Betsy te gaan. Daarom haalt ze Lidy over in haar plaats naar Zeeland te reizen, 'een rolverwisseling voor één dag' (p. 16). Na wat tegenstribbelen geeft Lidy zich gewonnen en vertrekt met de auto van haar vader voor een weekendje Zeeland.
Als Lidy uit Amsterdam vertrekt, waait het al hard. Toch kiest ze niet voor de route via Rotterdam en de Moerdijkbrug, maar rijdt ze via Maassluis en de pont naar Rozenburg over de eilanden naar Numansdorp. Daar neemt ze de veerboot naar Schouwen-Duiveland (Zijpe). Tijdens die enkele uren durende overtocht is de wind al aangewakkerd tot een zware storm. Na aankomst waagt de veerboot zich dan ook niet aan een nieuwe overtocht.
Om kwart over zes arriveert Lidy bij Hotel Kirke in Zierikzee, waar de familie Hocke (eigenaar van het hotel) het feest voor Armanda's petekind geeft. Ondanks de onheilspellende storm wordt er een vrolijke maaltijd gehouden. Doodmoe gaat Lidy daarna in het hotel naar bed. Diep in slaap wordt ze om twee uur 's nachts plotseling gewekt. Het water stijgt onheilspellend en men heeft haar auto nodig om naar een twaalf kilometer verderop gelegen boerderij te gaan.
Zo rijdt Lidy ' maar Hocke neemt al gauw het stuur over ' door storm en regen over het eiland. Men signaleert inmiddels windkracht 11, later 12, en de rit naar de boerderij blijkt een helse onderneming. Wegen zijn versperd of ondergelopen. Onderweg klopt men nog zoveel mogelijk mensen uit bed en als men eindelijk de boerderij bereikt, is juist een buitendijk doorgebroken en stroomt het water toe. Lidy vlucht met Gerard Hocke en dijkgraaf Simon Cau naar de zolder. Tussen de oude spullen, met een hond en een gans als gezelschap, roken ze een sigaret en drinken een glas cognac.
Het drietal op de zolder breidt zich uit tot een gezelschap van elf, als nog acht vluchtelingen arriveren op een tractor die bijna volledig onder water staat. Met grote moeite bereikt het achttal de zolder. Onder hen is een hoogzwangere vrouw, die te midden van alle dreiging en ellende een gezond jongetje baart. Op zondag 1 februari houden ze hun 'laatste middagmaal' (p. 235): er is voor iedereen nog een boterham met een gebakken ei. Dan begint het bange wachten hoe lang de boerderij tegen het natuurgeweld standhoudt.
Tegen halfvijf stort het huis in, de zolder scheurt, Lidy met moeder en zoon Hocke en een gebochelde jongen worden op een deel van de vloer door het water meegevoerd. Onderweg raken de planken los, de jongen verdrinkt, de drie anderen weten zich vast te klampen aan een drijvend rieteiland. Maar ook dat biedt geen soelaas: het rieteiland raakt doorweekt, de aarde spoelt steeds meer weg en ook Gerard Hocke verdwijnt in de stroom. Lidy en moeder Hocke weten nog op de dwarsbalk van een mast te klimmen. Dan geeft de oude vrouw het op, na Lidy nog haar twee gouden 'hoofdkrullen' (p. 280) in handen te hebben gedrukt.
Het is inmiddels maandag 2 februari, heel vroeg in de ochtend. Lidy weet nog een beter houvast te vinden op een zware voordeur. Met grote snelheid sleurt het water haar door het gat in de dijk bij Ouwerkerk de Oosterschelde op, richting Noordzee. In de sterke ebstroom raakt ze te water en wordt ergens onder het slik bedolven. Pas dertig jaar later worden daar toevallig schedel- en botresten van haar gevonden.
Parallel aan het stormvloedverhaal over Lidy wordt het verhaal van Armanda verteld. Als haar zuster in Zierikzee is, gaat zij met Sjoerd naar een feestje in de Amsterdamse binnenstad. Ze zijn er, drinkend en dansend, 'ronduit intiem' (p. 45). De hele avond heeft ze het gevoel dat zij net zo goed met Sjoerd getrouwd had kunnen zijn (p. 52). Na afloop van het feest woedt ook in Amsterdam een ongewoon zware storm. De straten zijn uitgestorven, er is bijna geen taxi te krijgen.
De volgende ochtend slaat de onrust toe. Sjoerd krijgt geen telefonische verbinding met Zeeland. De radioberichten zijn alarmerend. Maandag meldt de krant: 'Zeeland van de kaart geveegd'. 'Het eiland Schouwen-Duiveland, geranseld en overweldigd, bestaat niet meer' (p. 55). Kort daarna ziet Armanda in de bioscoop op het Polygoonjournaal de zwartwitbeelden van de watersnoodramp. Ze loopt de zaal uit. Sjoerd gaat in Zeeland op onderzoek uit en komt thuis met het bericht: iedereen is nu óf gered óf verdronken (p. 78). Ook Lidy's ouders speuren tevergeefs in verschillende opvangcentra naar enig bericht over hun dochter.
Sjoerd leeft heel sterk met de gedachte: 'Ze is nog ergens' (p. 102) en reist herhaaldelijk voor de identificatie van gevonden lichamen naar Goes, Zierikzee of Dordrecht. Steeds voor niets. In Zierikzee blijkt het hotel nog overeind te staan, een wrange ontdekking. Sjoerd krijgt het koffertje met kleren en reisbenodigdheden van Lidy terug. Maar verder geen enkel aanknopingspunt.
In het huis van haar zuster neemt Armanda zoveel mogelijk de dienst waar. Door de kleine Nadja wordt ze al gauw mama genoemd (p. 134). Met Sjoerd is er wel sprake van 'gulzig zoenen' (p. 137), maar ze wil geen seks: 'Ik doe het niet voordat ik het lijk van mijn zus heb gezien' (p. 138). Met Betsy en Sjoerd gaat Armanda naar het kerkhof in Ouwerkerk. Daar worden vijftig geïdentificeerde slachtoffers begraven. Zeven of acht gedolven graven worden in reserve gehouden voor vermisten.
Op de terugweg in de trein maken ze het plan om een rouwdienst voor Lidy te houden. Dat gebeurt in juni 1954, anderhalf jaar na de ramp, in de Amstelkerk, de kerk waarin Lidy getrouwd is. Armanda voelt zich bij dit alles steeds 'de verpersoonlijking van de twee' (p. 163). 'Het afscheid van Lidy was tegelijk haar, Armanda's, verlovingsfeest' (p. 170). Ze spoort zichzelf wel aan: 'Laat haar gaan, leef zelf verder' (p. 171). Maar dat lukt niet.
Sjoerd start bij justitie een procedure om aangifte te mogen doen van Lidy's overlijden. In verband met de vele vermisten van de ramp (ruim 800) wordt die vergunning vrij soepel verleend. Drie weken later, 3 mei 1955, trouwen Sjoerd en Armanda, precies vijf jaar na de bruiloft van Lidy. Armanda beleeft haar trouwdag als een prolongatie van de bruiloft van haar zuster (p. 187), zoals ze eigenlijk in alles het gevoel heeft het leven van Lidy over te nemen, op te treden als haar plaatsvervangster.
Zeven jaar houdt het huwelijk stand. Sjoerd en Armanda krijgen twee kinderen, een meisje en een jongetje. Maar Armanda voelt zich toch het meest gehecht aan de al wat oudere Nadja. Op een ochtend ontwaakt Sjoerd met de gedachte: 'Mijn vrouw begrijpt me niet' (p. 223, mei 1962). Die dag begint zijn overspel; al gauw laat hij haar in de steek.
De tijd gaat met grote stappen verder. Armanda is lerares Engels aan het Barlaeus-gymnasium, Nadja studeert geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Armanda's leven verloopt glansloos, Nadja gaat plotseling op een mysterieuze manier dood. Van Betsy hoort Armanda dat Sjoerd in 1978 hertrouwd is en een baan heeft in Parijs. Zij zelf troost zich met een collega wiskunde als 'mooiweervriend' (p. 271). Maar verder leidt ze een leeg bestaan.
Dertig jaar na de watersnoodramp worden bij de aanleg van de stormvloedkering diep in het slik resten opgedolven van een schedel, botten en kaken, die misschien of waarschijnlijk van Lidy zijn geweest. In elk geval laat Armanda ze als restanten van Lidy's skelet begraven. Stiekem schuift ze nog een foto van haar zuster in de kist. Maar op de steen mag geen naam staan.
Minstens vijftig jaar na de ramp verschijnt de schim van Lidy aan de enigszins dementerende Armanda, die in verpleeghuis Tabitha is opgenomen. Ze voeren een openhartig en indringend gesprek. Lidy vertelt over de laatste minuten van haar leven. Armanda verwacht dat zij ook spoedig sterven zal. Ze verlangt naar de dood: 'ik heb schoon genoeg van het ademen' (p. 308). Na dit ultieme gesprek zullen de zusters weldra in de dood herenigd zijn.

Opbouw:
Het boek bestaat uit 5 delen genaamd “het weekenduitstapje, “dit noem je slapen”, “er is altijd weer”, “het familie-uitstapje” en “responsorium. Het gaat om de beurt om Lidy en Armada. Het is vrij rommelig, soms ben je even kwijt wie er praat, dus je moet je goed focussen om alles te volgen. Er is bijvoorbeeld geen aankondiging als iemand opeens begint te praten. Dan moet je goed doorlezen om door te hebben dat we vanuit een ander referentiekader worden ingelicht over de situaties.

Ruimte en Tijd
Het verhaal speelt zich af in Amsterdam (Armanda) en in Zeeland (Lidy). Het goochelen met tijd is door de Moor heel veel gebruikt. Op de uittrekselbank staat het volgende geschreven:

Opvallender nog is de manier waarop de schrijfster de twee verhalen van Lidy en Armanda parallel vertelt en door afwisselende hoofdstukken steeds in elkaar laat grijpen. Het grote, technisch zeer effectieve verschil tussen de beide verhalen is het tijdverloop. Lidy vertrekt zaterdagochtend 31 januari 1953 uit Amsterdam en verdrinkt maandag 2 februari ergens in de Oosterschelde, dus ongeveer twee etmalen later. Maar wat haar overkomt in die tweemaal 24 uur is ingenieus, met minimale stapjes in de tijd, over de hele roman verspreid. Daarentegen kent het verhaal van Armanda een tijdverloop van ongeveer vijftig jaar: eerst in stappen van dagen, dan van jaren, ten slotte van decennia, tot aan haar (zeer nabije) dood.

Doordat er grote tijdsprongen in zitten, wordt benadrukt dat de zussen door het hele leven een band blijven houden. Of ze nou letterlijk samen zijn of niet, er is een hecht verbond.

Motieven
-Dood: Het gaat over alle sterfgevallen van de watersnoodramp, hoe de huisgenoten waar Lidy haar laatste dagen mee doorbrengt overlijden, hoe mensen die ze niet kent en dieren in het water drijven en ook over hoe zij zelf verdrinkt. Het laatste hoofdstuk beschrijft hoe Armanda overlijdt.
-Waternoodsramp van ‘53
-Dubbelzangersmotief/persoonsverwisseling: Armanda heeft continu het gevoel dat ze de plek van haar zus inneemt, zeker omdat ze met haar man trouwt. Het voelt alsof ze een vervangmiddel is en dat in combinatie met het feit dat het overlijden van de zus haar schuld is, kan ze niet aan.
-Jaloezie: In het begin is Armanda best blij dat ze even alleen is met Sjoerd en haar zusje weggaat in plaats van zijzelf, want ze voelt wat voor Sjoerd.
-Relatie tussen zussen: Er was altijd al een sterke relatie tussen de zussen en het boek eindigt met het gesprek tussen die twee zussen op het moment dat Armanda gaat sterven. Het suggereert dat ze elkaar snel terug zullen zien in het hiernamaals.
-Eb en vloed wordt continu genoemd en is dus een herhalend motief.

Thema’s
-De mens moet leven met onzekerheden. Het leven is grillig en kan plotseling veranderen.
-Die onzekerheden door het lot zijn A, maar B is misschien wel belangrijker. Mensen streven altijd naar een duidelijke eigen identiteit, maar in die identiteit zitten ook onzekerheden. Dat kunnen we door de onzekere gang van het leven niet vermijden. Dat zie je hier bij personage Armanda. Ze heeft sinds het overlijden van haar zus het gevoeld dat zij zichzelf niet meer is, omdat ze niet kan plaatsen dat ze het ongeleefde leven van Lidy leeft. Ze kan haar identiteit niet meer doorzien.
-Vaak zijn het juist de kleine dingen in het leven die voor grote veranderingen zorgen. De zussen besluiten als grapje om te wisselen van identiteit, dat lijdt tot de dood van de een en een naar schuldgevoel voor de ander (gedurende de rest van haar leven).  Ook gaf een Zeeuwse boerin de versieringen van haar kap aan Lidy en daarmee is later vastgesteld dat het waarschijnlijk Lidy was.
-Er is ook onzekerheid m.b.t. anderen. Sjoerd raakt vervreemd met Armanda omdat hij op een dag beseft dat zij ‘hem niet begrijpt”. Ze kenden elkaar toch niet goed genoeg.

Eigenlijk gaat het hele boek over onzekerheden door de gang van het leven.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten