Titel: De Verdronkene
Schrijfster: Margriet de Moor
Jaar 1e druk: 2005 (Amsterdam)
Genre: psychologische roman
Vertelinstantie: De perspectieven zijn heel
erg wisselend. Er zit soms een gedichtje/motto tussen of een lange brief van
Nadia aan Armanda waarin ze over haar liefdesverdriet vertelt. In principe gaat
het om een alwetende verteller die over iedereen vertelt wat ze doen, maar het
kan soms ook omslaan in een ik-persoon.
Verhaalsoort: Twee verhalen die parallel
aan elkaar staan
Samenvatting:
Deze
samenvatting komt van bron Uittrekselbank.nbdbiblion
De
verdronkene vertelt de
dramatische geschiedenis van de zusjes Lidy en Armanda Brouwer, aan het begin
van de roman respectievelijk 23 en 21 jaar oud, dochters van een Amsterdamse
cardioloog. Ze lijken sprekend op elkaar en worden regelmatig met elkaar
verwisseld. Lidy is getrouwd met Sjoerd Blaauw. Ze hebben een tweejarig
dochtertje, Nadja, en wonen, net als de ouders van Lidy en Armanda, aan het
Sarphatipark. Destijds was ook Armanda hevig verliefd op Sjoerd; die gevoelens
zijn nooit helemaal verdwenen. Tegen die achtergrond levert Armanda haar zuster
wat ze zelf later een 'rotstreek' zal noemen (p. 319).
Armanda
moet namelijk op zaterdag 31 januari 1953 naar Zierikzee, waar haar petekind
jarig is. Ze heeft er niet veel zin in. Het lijkt haar veel spannender om met
haar zwager Sjoerd naar een feestje van diens halfzuster Betsy te gaan. Daarom
haalt ze Lidy over in haar plaats naar Zeeland te reizen, 'een rolverwisseling
voor één dag' (p. 16). Na wat tegenstribbelen geeft Lidy zich gewonnen en
vertrekt met de auto van haar vader voor een weekendje Zeeland.
Als
Lidy uit Amsterdam vertrekt, waait het al hard. Toch kiest ze niet voor de
route via Rotterdam en de Moerdijkbrug, maar rijdt ze via Maassluis en de pont
naar Rozenburg over de eilanden naar Numansdorp. Daar neemt ze de veerboot naar
Schouwen-Duiveland (Zijpe). Tijdens die enkele uren durende overtocht is de
wind al aangewakkerd tot een zware storm. Na aankomst waagt de veerboot zich
dan ook niet aan een nieuwe overtocht.
Om
kwart over zes arriveert Lidy bij Hotel Kirke in Zierikzee, waar de familie
Hocke (eigenaar van het hotel) het feest voor Armanda's petekind geeft. Ondanks
de onheilspellende storm wordt er een vrolijke maaltijd gehouden. Doodmoe gaat
Lidy daarna in het hotel naar bed. Diep in slaap wordt ze om twee uur 's nachts
plotseling gewekt. Het water stijgt onheilspellend en men heeft haar auto nodig
om naar een twaalf kilometer verderop gelegen boerderij te gaan.
Zo
rijdt Lidy ' maar Hocke neemt al gauw het stuur over ' door storm en regen over
het eiland. Men signaleert inmiddels windkracht 11, later 12, en de rit naar de
boerderij blijkt een helse onderneming. Wegen zijn versperd of ondergelopen.
Onderweg klopt men nog zoveel mogelijk mensen uit bed en als men eindelijk de
boerderij bereikt, is juist een buitendijk doorgebroken en stroomt het water
toe. Lidy vlucht met Gerard Hocke en dijkgraaf Simon Cau naar de zolder. Tussen
de oude spullen, met een hond en een gans als gezelschap, roken ze een sigaret
en drinken een glas cognac.
Het
drietal op de zolder breidt zich uit tot een gezelschap van elf, als nog acht
vluchtelingen arriveren op een tractor die bijna volledig onder water staat.
Met grote moeite bereikt het achttal de zolder. Onder hen is een hoogzwangere
vrouw, die te midden van alle dreiging en ellende een gezond jongetje baart. Op
zondag 1 februari houden ze hun 'laatste middagmaal' (p. 235): er is voor
iedereen nog een boterham met een gebakken ei. Dan begint het bange wachten hoe
lang de boerderij tegen het natuurgeweld standhoudt.
Tegen
halfvijf stort het huis in, de zolder scheurt, Lidy met moeder en zoon Hocke en
een gebochelde jongen worden op een deel van de vloer door het water
meegevoerd. Onderweg raken de planken los, de jongen verdrinkt, de drie anderen
weten zich vast te klampen aan een drijvend rieteiland. Maar ook dat biedt geen
soelaas: het rieteiland raakt doorweekt, de aarde spoelt steeds meer weg en ook
Gerard Hocke verdwijnt in de stroom. Lidy en moeder Hocke weten nog op de
dwarsbalk van een mast te klimmen. Dan geeft de oude vrouw het op, na Lidy nog
haar twee gouden 'hoofdkrullen' (p. 280) in handen te hebben gedrukt.
Het
is inmiddels maandag 2 februari, heel vroeg in de ochtend. Lidy weet nog een
beter houvast te vinden op een zware voordeur. Met grote snelheid sleurt het
water haar door het gat in de dijk bij Ouwerkerk de Oosterschelde op, richting
Noordzee. In de sterke ebstroom raakt ze te water en wordt ergens onder het
slik bedolven. Pas dertig jaar later worden daar toevallig schedel- en
botresten van haar gevonden.
Parallel
aan het stormvloedverhaal over Lidy wordt het verhaal van Armanda verteld. Als
haar zuster in Zierikzee is, gaat zij met Sjoerd naar een feestje in de
Amsterdamse binnenstad. Ze zijn er, drinkend en dansend, 'ronduit intiem' (p.
45). De hele avond heeft ze het gevoel dat zij net zo goed met Sjoerd getrouwd
had kunnen zijn (p. 52). Na afloop van het feest woedt ook in Amsterdam een
ongewoon zware storm. De straten zijn uitgestorven, er is bijna geen taxi te
krijgen.
De
volgende ochtend slaat de onrust toe. Sjoerd krijgt geen telefonische
verbinding met Zeeland. De radioberichten zijn alarmerend. Maandag meldt de
krant: 'Zeeland van de kaart geveegd'. 'Het eiland Schouwen-Duiveland, geranseld
en overweldigd, bestaat niet meer' (p. 55). Kort daarna ziet Armanda in de
bioscoop op het Polygoonjournaal de zwartwitbeelden van de watersnoodramp. Ze
loopt de zaal uit. Sjoerd gaat in Zeeland op onderzoek uit en komt thuis met
het bericht: iedereen is nu óf gered óf verdronken (p. 78). Ook Lidy's ouders
speuren tevergeefs in verschillende opvangcentra naar enig bericht over hun
dochter.
Sjoerd
leeft heel sterk met de gedachte: 'Ze is nog ergens' (p. 102) en reist
herhaaldelijk voor de identificatie van gevonden lichamen naar Goes, Zierikzee
of Dordrecht. Steeds voor niets. In Zierikzee blijkt het hotel nog overeind te
staan, een wrange ontdekking. Sjoerd krijgt het koffertje met kleren en
reisbenodigdheden van Lidy terug. Maar verder geen enkel aanknopingspunt.
In
het huis van haar zuster neemt Armanda zoveel mogelijk de dienst waar. Door de
kleine Nadja wordt ze al gauw mama genoemd (p. 134). Met Sjoerd is er wel
sprake van 'gulzig zoenen' (p. 137), maar ze wil geen seks: 'Ik doe het niet
voordat ik het lijk van mijn zus heb gezien' (p. 138). Met Betsy en Sjoerd gaat
Armanda naar het kerkhof in Ouwerkerk. Daar worden vijftig geïdentificeerde
slachtoffers begraven. Zeven of acht gedolven graven worden in reserve gehouden
voor vermisten.
Op
de terugweg in de trein maken ze het plan om een rouwdienst voor Lidy te
houden. Dat gebeurt in juni 1954, anderhalf jaar na de ramp, in de Amstelkerk,
de kerk waarin Lidy getrouwd is. Armanda voelt zich bij dit alles steeds 'de
verpersoonlijking van de twee' (p. 163). 'Het afscheid van Lidy was tegelijk
haar, Armanda's, verlovingsfeest' (p. 170). Ze spoort zichzelf wel aan: 'Laat
haar gaan, leef zelf verder' (p. 171). Maar dat lukt niet.
Sjoerd
start bij justitie een procedure om aangifte te mogen doen van Lidy's
overlijden. In verband met de vele vermisten van de ramp (ruim 800) wordt die
vergunning vrij soepel verleend. Drie weken later, 3 mei 1955, trouwen Sjoerd
en Armanda, precies vijf jaar na de bruiloft van Lidy. Armanda beleeft haar
trouwdag als een prolongatie van de bruiloft van haar zuster (p. 187), zoals ze
eigenlijk in alles het gevoel heeft het leven van Lidy over te nemen, op te
treden als haar plaatsvervangster.
Zeven
jaar houdt het huwelijk stand. Sjoerd en Armanda krijgen twee kinderen, een
meisje en een jongetje. Maar Armanda voelt zich toch het meest gehecht aan de
al wat oudere Nadja. Op een ochtend ontwaakt Sjoerd met de gedachte: 'Mijn
vrouw begrijpt me niet' (p. 223, mei 1962). Die dag begint zijn overspel; al
gauw laat hij haar in de steek.
De
tijd gaat met grote stappen verder. Armanda is lerares Engels aan het
Barlaeus-gymnasium, Nadja studeert geschiedenis aan de Universiteit van
Amsterdam. Armanda's leven verloopt glansloos, Nadja gaat plotseling op een
mysterieuze manier dood. Van Betsy hoort Armanda dat Sjoerd in 1978 hertrouwd
is en een baan heeft in Parijs. Zij zelf troost zich met een collega wiskunde
als 'mooiweervriend' (p. 271). Maar verder leidt ze een leeg bestaan.
Dertig
jaar na de watersnoodramp worden bij de aanleg van de stormvloedkering diep in
het slik resten opgedolven van een schedel, botten en kaken, die misschien of
waarschijnlijk van Lidy zijn geweest. In elk geval laat Armanda ze als
restanten van Lidy's skelet begraven. Stiekem schuift ze nog een foto van haar
zuster in de kist. Maar op de steen mag geen naam staan.
Minstens
vijftig jaar na de ramp verschijnt de schim van Lidy aan de enigszins
dementerende Armanda, die in verpleeghuis Tabitha is opgenomen. Ze voeren een
openhartig en indringend gesprek. Lidy vertelt over de laatste minuten van haar
leven. Armanda verwacht dat zij ook spoedig sterven zal. Ze verlangt naar de
dood: 'ik heb schoon genoeg van het ademen' (p. 308). Na dit ultieme gesprek
zullen de zusters weldra in de dood herenigd zijn.
Opbouw:
Het boek bestaat uit 5 delen genaamd “het
weekenduitstapje, “dit noem je slapen”, “er is altijd weer”, “het familie-uitstapje”
en “responsorium. Het gaat om de beurt om Lidy en Armada. Het is vrij rommelig,
soms ben je even kwijt wie er praat, dus je moet je goed focussen om alles te
volgen. Er is bijvoorbeeld geen aankondiging als iemand opeens begint te
praten. Dan moet je goed doorlezen om door te hebben dat we vanuit een ander
referentiekader worden ingelicht over de situaties.
Ruimte en Tijd
Het verhaal speelt zich af in Amsterdam
(Armanda) en in Zeeland (Lidy). Het goochelen met tijd is door de Moor heel
veel gebruikt. Op de uittrekselbank staat het volgende geschreven:
Opvallender nog is de manier
waarop de schrijfster de twee verhalen van Lidy en Armanda parallel vertelt en
door afwisselende hoofdstukken steeds in elkaar laat grijpen. Het grote,
technisch zeer effectieve verschil tussen de beide verhalen is het tijdverloop.
Lidy vertrekt zaterdagochtend 31 januari 1953 uit Amsterdam en verdrinkt maandag
2 februari ergens in de Oosterschelde, dus ongeveer twee etmalen later. Maar
wat haar overkomt in die tweemaal 24 uur is ingenieus, met minimale stapjes in
de tijd, over de hele roman verspreid. Daarentegen kent het verhaal van Armanda
een tijdverloop van ongeveer vijftig jaar: eerst in stappen van dagen, dan van
jaren, ten slotte van decennia, tot aan haar (zeer nabije) dood.
Doordat er grote
tijdsprongen in zitten, wordt benadrukt dat de zussen door het hele leven een
band blijven houden. Of ze nou letterlijk samen zijn of niet, er is een hecht
verbond.
Motieven
-Dood: Het gaat over alle sterfgevallen van
de watersnoodramp, hoe de huisgenoten waar Lidy haar laatste dagen mee doorbrengt
overlijden, hoe mensen die ze niet kent en dieren in het water drijven en ook
over hoe zij zelf verdrinkt. Het laatste hoofdstuk beschrijft hoe Armanda overlijdt.
-Waternoodsramp van ‘53
-Dubbelzangersmotief/persoonsverwisseling:
Armanda heeft continu het gevoel dat ze de plek van haar zus inneemt, zeker
omdat ze met haar man trouwt. Het voelt alsof ze een vervangmiddel is en dat in
combinatie met het feit dat het overlijden van de zus haar schuld is, kan ze niet aan.
-Jaloezie: In het begin is Armanda best blij
dat ze even alleen is met Sjoerd en haar zusje weggaat in plaats van zijzelf,
want ze voelt wat voor Sjoerd.
-Relatie tussen zussen: Er was altijd al
een sterke relatie tussen de zussen en het boek eindigt met het gesprek tussen
die twee zussen op het moment dat Armanda gaat sterven. Het suggereert dat ze
elkaar snel terug zullen zien in het hiernamaals.
-Eb en vloed wordt continu genoemd en is dus een herhalend motief.
Thema’s
-De mens moet leven met onzekerheden. Het
leven is grillig en kan plotseling veranderen.
-Die onzekerheden door het lot zijn A, maar
B is misschien wel belangrijker. Mensen streven altijd naar een duidelijke
eigen identiteit, maar in die identiteit zitten ook onzekerheden. Dat kunnen we
door de onzekere gang van het leven niet vermijden. Dat zie je hier bij
personage Armanda. Ze heeft sinds het overlijden van haar zus het gevoeld dat
zij zichzelf niet meer is, omdat ze niet kan plaatsen dat ze het ongeleefde
leven van Lidy leeft. Ze kan haar identiteit niet meer doorzien.
-Vaak zijn het juist de kleine dingen in
het leven die voor grote veranderingen zorgen. De zussen besluiten als grapje
om te wisselen van identiteit, dat lijdt tot de dood van de een en een naar
schuldgevoel voor de ander (gedurende de rest van haar leven). Ook gaf een Zeeuwse boerin de versieringen
van haar kap aan Lidy en daarmee is later vastgesteld dat het waarschijnlijk
Lidy was.
-Er is ook onzekerheid m.b.t. anderen.
Sjoerd raakt vervreemd met Armanda omdat hij op een dag beseft dat zij ‘hem
niet begrijpt”. Ze kenden elkaar toch niet goed genoeg.
Eigenlijk gaat het hele boek over
onzekerheden door de gang van het leven.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten