maandag 9 februari 2015

De Klucht van de molenaar (boekenlijstboek 5)


Schilderkunst in de 16e en 17e in verhouding tot de Nederlandse literaire geschiedenis.
De burgercultuur van de republiek werd gekenmerkt door leergierigheid. Het waren niet langer alleen de hoge rangen die leerden, alle burgers moesten de smaak van de samenleving waarin zij leefden kunnen proeven en versmelten met de normen uit het vaderland. Zowel in de literatuur als in de kunst traden didactische aspecten op. In deze eindopdracht van literair thema 2 zullen wij, ik en Anna Roos, dit didactische aspect nader onderzoeken.

De verkeerde wereld – Jan Steen
Zoals je ziet, gaat het er druk aan toe in dit huishouden. Links zie je een vrouw, waarschijnlijk de moeder, die aan het slapen is. Verder zie je kinderen die zich nergens wat van aantrekken, ze gedragen zich vrij onbeschoft. Zo is er links een meisje te zien, die in een kastje zit te rommelen. Er ligt ook overal zooi op de grond: hoeden, boeken en andere voorwerpen. Het is totaal niet opgeruimd. Er zit ook een hond op tafel, die van het eten aan het smullen is. Daarbij is er rechts in het schilderij een varken te zien, die dus blijkbaar gewoon los door het huis wandelt. In het midden zie je nog een jong echtpaar, die er vrij ‘losjes’ uitziet, met waarschijnlijk alcohol in de hand. Dan staan er nog achter in het schilderij twee mensen in het zwart met elkaar te smoezen. Wat ook opmerkelijk is dat er een muzikant in de kamer staat. Ook zie je een mand vol met spullen aan het plafond hangen.

Er wordt hier heel duidelijk gebruik gemaakt van exempla contraria: In dit genrestuk wordt getoond hoe het niet moet in een huishouden. Ik zal een paar kenmerken noemen uit het schilderij, die tegendraads waren met de normen en waarden uit die tijd. Zo is er in het midden van het schilderij, een vrouw met een glas drank te zien. Een vrouw mocht zich niet zo ‘boers’ gedragen in die tijd. Dan staat er ook een hond op tafel, wat net zoals in deze tijd, toen ook niet normaal was. Wat ook geheel tegen de normen en waarden van die tijd was, is dat de man met zijn been over de vrouw zit, dat is te intiem en duidt op seksualiteit. Het kan zeker niet, dat er een varken eet van de vloer, dat er rommel op de grond ligt en dat er een muzikant door de kamer manoeuvreert. De moeder had een belangrijke rol, terwijl ze hier slaapt in dit schilderij. Het resultaat van dit alles is dat de kinderen het slechte voorbeeld volgen en dat meenemen in de volgende generatie. Er is een grote chaos zonder enige structuur en daarmee wil Jan Steen ons leren, hoe het er niet aan toe hoort te gaan in een huishouden. In die tijd moest een huishouden ordelijk, opgeruimd en rustig zijn. Dit schilderij heeft dus een didactische  functie. Jan Steen wilde de mensen van zijn tijd vertellen hoe het wel moest, via deze exempla contraria. Normen en waarden die uit dit schilderij blijken zijn onder anderen: een vrouw moet zich netjes gedragen (als huisvrouw) en structuur binnen het gezin is belangrijk omdat de kinderen later zullen navolgen wat hen is geleerd.

Het glas wijn - Johannes Vermeer
Je ziet een vrouw met een rode jurk, zij zit aan een tafel en een man staat aan haar zij. Hij houdt een kan met wijn beet en wekt de intentie dat hij haar probeert te verleiden. Op de achtergrond zijn er een schilderij en een glas-in-loodraam, waardoor licht naar binnen valt, te zien. In de hoek staat een bankje. Op de tafel ligt een tafelkleed. Er zit een diepere betekenis in dit werk. Er is niet, zoals bij Jan steen, een reeks voorwerpen te zien dat symbool staat voor een les. De les moet je afleiden uit de twijfelachtige en bijna seksuele blik van de man en het feit dat hij haar een glas wijn voorhoudt. Het commentaar van Vermeer staat in het glas-in-loodraam links: de vrouw daarop houdt een teugel in haar hand. Dat staat symbool voor matigheid. Of er sprake is van exempla contraria valt te betwisten. De vrouw moet namelijk nog kiezen of ze een nieuw glas wijn aan zal nemen. De man probeert haar dronken te voeren, maar ze kan zich nu nog bedenken! Het is in ieder geval een waarschuwend schilderij en het zal de kijker ook wel angst hebben bijgebracht. De vrouw ziet de sluwe blik van de man niet, maar wij weten dat er gevaar dreigt! Het schilderij leert ons in dat opzicht wel wat: wees op u hoede, want voor u het weet raakt u van het padje.

Huwelijksportret van Isaac Massa en Beatrix van der Laan – Frans Hals
Met een grote glimlach kijkt de bruidegom zijn geliefde aan. Dat was niet gebruikelijk voor huwelijksportretten en dat is een van de redenen voor Hals’ succes. Een man en vrouw zitten in chique zwarte gewaden al leunend tegen een boom. Beatrix leunt op haar echtgenoot en laat trots haar ring zien. Op de achtergrond zien we een mooie tuin en heldere blauwe lucht. Er zitten een aantal verstopte symbolen in dit stuk. Gebroken vazen staan voor de breekbaarheid en vergankelijkheid van het leven. Klimop achter het paar staat voor de liefde en ook de hand op het hart gaat over liefde. In de tuin zien we Juno, de godin van de liefde en een jong stel. De fontijn slaat op vruchtbaarheid en de tuin in het geheel verheerlijkt de liefde en de toekomst die het paar tegemoet gaat. Er is  geen sprake van exempla contraria, maar er zitten wel degelijk symbolen in die ons leren dat de tijd vergankelijk is en dat liefde iets prachtigs is waar we voorzichtig mee moeten omgaan.

Relatie tussen liederen van Bredero en genrestukken
De liederen van Bredero en de genrestukken hebben allebei een didactische (belerende) functie. Door exempla contraria te gebruiken, wordt er aan de mensen getoond hoe het niet moet. Er wordt boers gedrag getoond en dan vooral uitersten. De mensen wordt als het ware een spiegel voorgehouden: doen ze het zelf ook wel goed? De mensen leren door de liederen van Bredero en genrestukken de normen en waarden van die tijd. Zo wordt er in de liederen van Bredero enorm onbeschoft gedrag getoond en in de hierboven besproken genrestukken worden rommelige huishoudens getoond. Dit zijn allemaal gevallen uit de  exempla contraria. De liederen van Bredero en genrestukken hebben dezelfde didactische functie als belangrijkste functie, maar delen ook een amuserende functie.


Bronnen:
http://www.kunst-stof.nl/Burgerlijk/Schilderk_genre.htm#genrestukken
www.vanderkaap.org/histoforum/.../zeventiende_eeuwsegenrestuk.ppt
http://www.scholieren.com/samenvatting/21462

Geen opmerkingen:

Een reactie posten